Farklı kültürlerde ve inanışlarda farklı davranışlar problemli sayılabileceğinden kapsayıcı bir tanım mümkün olmasa da Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliğinde (2005) problem davranışlar; “bireyin yaşına uygun olmayan, sosyal ve kültürel normlardan farklı duygusal tepki ve davranışlar” şeklinde genel bir biçimde tanımlanmıştır. Bu tip davranışlar, çocuğun sosyal çevresiyle uyumuna, beceri gelişimine ve öğrenmesine engel olan, kendisine ve çevresine zarar vermesine sebep olan süreklilik halini kazanmış davranışlardır. Davranış problemleri, çocuğun öğrenmesine ve var olan becerilerini kullanmasına, yeni beceriler kazanmasına engel olur. Sosyal gelişimin sekteye uğramasına neden olur.
Problem davranışları söndürmenin 3 temel unsuru vardır.
1) PROBLEM DAVRANIŞIN SEBEBİNİ BELİRLEME: Problem davranışın sebebini belirlemek için çocuğun çok iyi bir şekilde gözlemlenmesi gerekmektedir. Çocuk hangi durumlarda nasıl tepkiler sergiliyorsa bunların gözlemlenip kaydedilmesi gerekir. Bu noktada aile eğitimcinin en büyük destekçisidir. Çünkü çeşitli durumlarda ve değişik ortamlarda çocukla birlikte olan ailesi çocuğu daha genel anlamda gözlemleme fırsatına sahiptir. Sınıf ortamı daha kısıtlı bir alan olduğu için öğretmen problem davranışın sebebini belirleme noktasında aileden destek almaktadır. Ailenin öğretmen ile işbirliği yapması ve yaptığı gözlemleri ayrıntılarıyla öğretmen ile paylaşması çok faydalı ve etkili olacaktır.
2)KULLANILACAK OLAN YÖNTEMİ BELİRLEME: Aile gözlemlerin yetersiz kaldığını düşünüyorsa, video kaydı ile de eğitimciye sunulabilir. Çocuğun farklı zamanlarda çekilmiş videolarını bulundurabilir ve bu videoları eğitimciye gösterebilir. Video çekerken de eğitimcinin yönlendirmeleriyle ya da uzmanla birlikte sürekli kayıt-anlık kayıt-belirlenmiş zaman kaydı çekilmesini isteyebilir. Eğitimcinin izleme yapamayacağı zamanlarda ise bireye yakın kişilerle davranışsal görüşme yapılır
3) UYGULAMA: Gözlemlerin yapılması, videoların izlenmesi ve alınan bilgiler sonucunda problem davranışın sebebini belirledikten sonra çocuğun durumuna uygun olarak davranış problemini söndürme yöntemini belirlemek gerekir. Bu yöntemi seçerken çocuğa hangi yöntemin uygun olduğunu eğitimci çocukla birlikte geçirdiği zamanlarda yaptığı gözlemlerine dayanarak seçmelidir. Bunu sadece ders ortamında değil, eğer ki ders dışında izleme imkanı varsa ders dışında bir yerde de gözlem yapılması çok faydalı olacaktır. Çünkü öğrenciler de belirli bir aşamadan sonra bulunduğu mekanın sınıf olduğunu ayırt ederek sadece sınıf ortamının dışında sergilemeye başlıyorlar. Çocuklar bir süre sonra kişiyi(uyarıcıyı) de ayırt edip yine problem davranışı belirli kişilere karşı sergileyebilirler.
ÇOCUKLAR NEDEN PROBLEM DAVRANIŞ GÖSTERİR?
İLGİ İHTİYACI: Kendisiyle yeterli olarak ilgilenildiğini hissetmeyen çocuk, problem davranış sergilediğinde çevresinin ona gösterdiği tepkiyi ve ilgili talep eder. Sadece olumsuz davranış sergilediğinde çevresinin ilgisini çekebilen çocuk, davranışları tekrar ettirerek kalıcılaştırır.
DUYGULARINI İFADE ETME İHTİYACI: Hislerini ve isteklerini ifade edemeyen, etse de istediği ilgiyi bulamayan çocuk öfkesini ve kırgınlığını problemli davranışlarla yansıtır.
İSTEĞİNİ ELDE ETME ARZUSU: Çocuğun istekleri problemli davranışı bitirmesi için yapılıyorsa problem davranış pekişir ve artarak devam eder.
BULUNDUĞU ORTAMDAN RAHATSIZ OLMA: Çocuk bulunduğu ortamı, ortamdaki herhangi bir kişiyi ya da nesneyi rahatsız edici buluyorsa; yabancı ya da uyum sağlayamadığı bir yerdeyse bu rahatsızlığını problem davranış göstererek belirtebilir.
UYGUN OLAN DAVRANIŞLARI ARTIRMA YOLLARI
1.DAVRANIŞ SONRASI UYARAN DÜZENLEMESİ: Davranışın uygun şekilde yönetilebilmesi, uygun davranışların öğretilebilmesi için davranış sonrası uyaranların düzenlenmesi gerekir.
Çocuğun olumlu davranışlarının pekiştirilmesi /ödüllendirilmesi gerekir.
Ödül davranıştan sonra verilir.
2.ETKİLİ ÖDÜLLERİN/PEKİŞTİREÇLERİN BELİRLENMESİ:
Çocuk gözlenmelidir.
Çocuğun hoşlandığı şeyler, neleri tercih ettiği belirlenmelidir.
Ödül, çocuğun özelliklerine ve yaşına uygun olmalıdır.
Ödül belirlenirken çocuğun ilgileri ve istekleri dikkate alınmalıdır.
Doğal pekiştireçler tercih edilmelidir.
Çocuğun olumlu davranışlarını artıracak pekiştireçler kullanılmalıdır.
Pekiştireçler zaman içinde yeniden değerlendirilmeli, gerekirse değiştirilmelidir.
3.ÖDÜLLERİN DOĞRU KULLANIMI:
Öğrencinin hangi davranışlarının pekiştirildiğine dikkat edilmeli ödül uygun davranışın hemen ardından verilmelidir.
Öğrenci değil, öğrencinin davranışı pekiştirilmelidir.
Yiyecek pekiştireçler az miktarda ve sosyal pekiştireçlerle birlikte verilmelidir.
Zaman zaman etkinlik ve sosyal pekiştireçlerle tercih edilmelidir.
Pekiştireçlerin doğal olmasına özen gösterilmelidir.
4.ETKİLİ PEKİŞTİREÇ BELİRLEME
Pekiştireç sunulacak öğrencinin yaşı, ilgileri ve istekleri dikkate alınmalıdır.
Öğrenci gözlenmelidir.
Öğrencinin pekiştirecini seçmesi için pekiştireç listesi kullanılmalıdır.
Doğal pekiştireçler belirlenmelidir.
Davranış için kayıt tutulmalıdır.
Pekiştireçler belirli sürelerle yeniden değerlendirilmelidir.
5.PEKİŞTİREÇLERİ ETKİLİ BİÇİMDE KULLANMA:
a-) Pekiştireç istenen davranışın hemen sonrasında verilmelidir.
b-) Birincil, nesnel ve sembol pekiştireçler daima sosyal pekiştireçlerle birlikte kullanılmalıdır.
c-) Pekiştireç küçük miktarda kullanılmalıdır.
d-) Pekiştireçlerin sunulma sıklığı seyrekleştirilmelidir.
