ÖZBAKIM
Çocuklarda Özbakım Nedir?
Öz bakım becerileri çocuğun giyinip soyunma, elini yüzünü yıkama gibi temizlik ihtiyaçlarının, beslenme ve tuvalet ihtiyacının kendisi tarafından giderilmesine yönelik becerilerdir. Her çocuğun gelişim hızı değiştiği için belirli yaşlarda kazandığı öz bakım becerileri de değişir. Fiziksel becerileri, kaba ve ince motor yetenekleri geliştikçe çocuk kademeli olarak kendi öz bakım ihtiyaçlarını karşılamaya başlar. Önce çoraplarını çıkarırken ilerleyen zamanlarda bütün kıyafetlerini çıkarabilir ve daha sonra da kendi başına giyinebilir hale gelir. Normal çocuklar, anne-baba ve çevre tarafından sağlanan fırsatlar aracılıyla gelişim evreleri içinde öz bakım becerilerini kazanabilmektedir.
Fakat özel gereksinimli çocuklar, genellikle normal çocuklara tanınan fırsatlara sahip bulunamamaktadır. Özel Eğitim gerektiren çocuklar; beden, zihin, dil, duygu, sosyal özellikleri ve durumlarındaki olağan dışı ayrıcalıklar nedeniyle normal eğitim hizmetlerinden yaralanamayan veya kısmen yaralanabilen, bireysel eğitim olanaklarından uzun süreli yararlanması gereken, bu sebeple özel eğitim gerektiren çocuklardır.
Aileler zihin engelli çocukların bu tür becerileri yapmaları yerine bu becerileri kendileri yapmaktadırlar. Zihinsel yetersizlik kadar anne-baba ve çevrenin olumsuz tutumları zihin engelli çocukların öz bakım becerilerini kazanabilmelerini etkileyebilmekte ve geciktirebilmektedir. Bu yüzden zihin engelli çocuğun öz bakım becerilerini kazanabilmeleri özel birtakım düzenlemeleri gerektirmektedir.
BECERİ ÖĞRETİMİ
Çocuk ve ailesi için öncelikle öğretilmesi gereken becerilerin neler olduğu saptanmalıdır. Öğretilmesi hedeflenen becerilerde çocuğun beceri ve kavramların neler olduğu göz önünde tutularak saptanmalıdır. Bunu yapabilmek için öncelikle çocuğun dil, bilişsel ve psikomotor alanları içeren kaba değerlendirmelerin yapılması gerekir. Bütün bunların sonucunda çocuğun düzeyine uygun ve gereksinimi olan bir ya da birkaç öz bakım becerisi öğretilmek üzere belirlenebilir. Öğretim ortamı ve kullanılacak araçlar düzenlenir. Öğretimin günün hangi zamanlarında yapılacağı belirlenmelidir. Çocuk için etkili pekiştireçler belirlenir.
-Öğrenciye kazandırılacak becerinin sürekliliğinin nasıl kazandırılacağı saptanmalıdır. Bu maddede çocuğun öğrendiği beceriyi başka ortam ve kişilere de genelleyebilmesini içermektedir. Örneğin; Evde montunu giyip dışarı çıkan çocuğun, okulda da aynı beceriyi genelleyerek gösterebilmesidir.
Örnek Beceri Kazanımı:
-Çorabı giyer.
-Çorabı bileğine kadar çeker.
-Elleriyle çorabı iki yana açar.
-Çorabı topuğuna geçirir.
* Yukarıdaki örnekte olduğu gibi çocuğa öğretilecek beceri belirlenir ve hangi basamağı bağımsız, sözel ipucu, fiziksel yardım ile yaptığı belirlenerek yapamadığı basamaklar üzerinde durularak tekrar edilmelidir.
*** Çocuğunuzun bağımsız yaşaması hem sizin hayat kalitenizi arttıracağı gibi hem de çocuğunuza özgüven vererek daha keyifli bir yaşam sürmesine yardımcı olur. Bu nedenle beceri öğretiminde çocukla ilgilenen herkesin bilgi sahibi olması gerekir.
KAVRAM ÖĞRETİMİ
Kavram, bireyin bir nesnenin, bir duygunun ya da düşüncenin zihindeki soyut ve genel tasarımı anlamına gelirken kavram öğretimi ise o kavramın anlamlandırması ve yeni öğrenim şeması içerisinde öğrenmenin sağlanmasıdır. Kavram öğretimi, okullarda eğitim programları dahilinde müfredata girmektedir ve öğretimin en kilit noktasını oluşturan unsur olarak ortaya çıkmaktadır. Kavram öğretiminde somut ve soyut nesnelerin öğretimi ve genellemesi hedeflenmektedir. Fakat Piaget’in Bilişsel Gelişim Kuramında ele aldığı İşlem Öncesi Dönemin sezgisel düşünce alt evresinin kapsandığı 4-7 yaş aralığı, çocukların bebeklik döneminden sonraki algılarının en açık olduğu zamana denk gelmektedir. Bu yaş aralığı bebeklik döneminden sonra çocukların bilişsel anlamda hızlı geliştiği ve çevresinde ki nesneleri konumlandırdığı, anlamlandırdığı süreçtir. K. Çağıltay, 2015, yaptığı araştırmalar ışığında özel eğitim öğrencilerinin dokunma, ses, vücut hareketleri, oyuncaklar ve kıyafetleri ile etkileşime girerek geribildirim almak daha doğal ve etkili iletişim yöntemleri olma potansiyeline sahiptir. Bu bağlamda özel gereksinimli çocukların kavram öğretimi esnasında oyunlar sırasında, farklı öğretimler içerisinde çoklu kavramlarla bütünleştirilmiş planlar tercih edilmelidir. Kavram öğretimlerinin nispeten kalıcı olması için ise tekrar etmeye ve kavramları günlük hayatla bağdaştırmaya dikkat edilmelidir. Ayrıca A.Aydoğan, 2020, de yaptığı araştırma doğrultusunda, otizmli çocuklar üzerinde kavram yönetiminin zamanla ipuçlarının azaltılarak yönetilmesi, öğretimin daha kalıcı olduğu ortaya çıkmıştır.
Kavram öğretimi tasarlanırken, öğrenciye uygun ortam hazırlanmalıdır. Kavram öğretiminde öğrencilerin sergiledikleri davranışların nedeni üzerinde de çalışarak bütünsel bir eğitim planı tasarlanmalıdır. Özel gereksinimli öğrencilerin görsel uyarıcılara çok fazla dikkat etme ve uyarıcılara daha fazla odaklanma eğilimleri vardır. Bu bağlamda öğretmenlerin öğrencilerin bireysel farklılıklarını da göz önünde bulundurarak, materyal seçimini öğrenciye uygun seçmeli ve tasarlamalıdır. Aynı zamanda öğrencilerin ihtiyaçlarına uygun olarak kavramlar belirlenmelidir. Kavram öğretimi kolaydan zora, baştan ayağa olacak şekilde planlanmalıdır. Öğrencilere öğretilecek kavram öğretimi seçiminde günlük hayatını kolaylaştıracak unsurlar da göz önünde bulundurulmalıdır.
Kavram öğretimini genel başlıklar altında incelediğimizde ise, iletişim, öz bakım, ev yaşamı, sosyal beceriler, toplumsal hizmetlerden yararlanma, kendini yönlendirme, sağlık ve emniyet, işlevsel akademik ve boş zamanlarını değerlendirme olarak sınıflandırılabilir. Bu kavramlar öğretilirken farklı hedefler program dahilinde bütünleştirilebilir.
